BALIKESİR YÖRESİ HALK OYUNLARI ve ÇALGILARI

Balıkesir Yöresi Halk Oyunları; Balıkesir ilinde geçmişten günümüze oynanan halk oyunları ve kültürü demektir. Balıkesir ilinde geleneksel köy kültürü oldukça zengin ve derindir. Bu durum, halk oyunlarına da geniş bir şekilde yansımaktadır. Balıkesir Yöresi Halk Oyunları zengin bir yapıya sahiptir. Genel olarak bakıldığında Balıkesir’de oynanan oyunlar çember, düz çizgi, karşılıklı çizgiler ve geçişler seklinde oynanmaktadır. […]

BALIKESİR YÖRESİ HALK OYUNLARI ve ÇALGILARI

pamukçu bengi ekibi 1969Balıkesir Yöresi Halk Oyunları; Balıkesir ilinde geçmişten günümüze oynanan halk oyunları ve kültürü demektir. Balıkesir ilinde geleneksel köy kültürü oldukça zengin ve derindir. Bu durum, halk oyunlarına da geniş bir şekilde yansımaktadır.

Balıkesir Yöresi Halk Oyunları zengin bir yapıya sahiptir. Genel olarak bakıldığında Balıkesir’de oynanan oyunlar çember, düz çizgi, karşılıklı çizgiler ve geçişler seklinde oynanmaktadır. Yöredeki oyunlar genel halk oyunları türlerinden Zeybek, Güvende ve Kaşık oyunları sınıfına girmektedir. Edremit’ten Dursunbey’e doğru gidildikçe oyunlar kıvraklaşır. Kepsut, Dursunbey, Bigadiç ve Sındırgı’da yaygın bir şekilde kaşık oyunlarına rastlamaktayız. Kültürel kimliğin ve köyün bulunduğu coğrafyanın oyun karakteristiğini belirlemede önemli rolü vardır. Ayrıca, farklı kültürel kimliğe sahip köyler, kız alıp verme nedeniyle oluşan akrabalık, mevsimlik göçler, gezici çalgıcılar gibi çeşitli nedenlerle birbirlerinin oyunlarından da etkilenmişlerdir.

Balıkesir Yöresi içinde barındırdığı kültür çeşitliliğini halk oyunlarına da yansıtmıştır. Yörükler kaşık oyunları ile ovada bulunanlar Güvende oyunları ile Körfez Bölgesinde ise (Yörük, Türkmen, Adalılar) Zeybek oyunları ile Göçmenler (Çerkezler, Gürcüler, Trakya- muhacir ) ise kendi oyunları ile karşımıza çıkmaktadır.

Bölgede kız-erkek karma oyunu (Çerkezler hariç) olmadığı gibi, oyunlarda el kol bağlantısı da (hora oyunu hariç) yoktur.

Balıkesir’de halk oyunları denilince ilk akla gelen Bengi oyunudur. Pamukçu Kasabası ilk defa 1933 yılında bir ekip olarak Atatürk’ün huzurunda Bengi Oyununu oynamış ve çok ilgi görmüştür. Daha sonraları bu ekip yurt içi ve yurt dışı gösterilerine katılarak ülkemizi başarı ile temsil etmiştir.

Pamukçu bengi ekibinden sonra Dursunbey İsmailler ekibi tam bir tarih bilinmemekle beraber yaklaşık 1950li yıllarda kurulmuştur, bu ekip de yurt içi festivallerde Balıkesir’i erkek kaşık oyunları ile temsil etmiştir.

Resmi olarak 1962 yılında Türkali Köyü Güzelleştirme Derneği olarak kurulan ve dernek bünyesinde oluşan Türkali köyü halk oyunları ekibi, Balıkesir’de, kız – erkek karma olarak kurulan ilk halk oyunları ekibidir. O zamanlar yapılan festivallere hep yöresel ekipler çağrılır ve festival boyunca ekipler konaklatılır, bu süre içerisinde de ekipler bir bir oyunlarını öğrenerek diğer yöre kültürü ile tanışırlardı.

Bigadiç Kızılçukur Köyü halk oyunları ekibi de çalışmalarıyla Balıkesir halk oyunlarının tanıtılmasına önemli bir katkı sunmuştur.

HALK OYUNLARI ÇALGILARI

          Balıkesir yöresinde kadınlar ve erkekler ayrı ayrı oynadıkları için yöre oyunlarına eşlik eden sazlar, kadın ve erkek oyunlarında farklıdır. Düğünlerde kız oyunu ve erkek oyunu (ahenk, meydan yeri, meydan ocağı) ayrı ayrı kurulur.

KADIN OYUNLARINDA ÇALGILAR

kadın çalgısı tencere Kadınlar genel olarak adına ”bakır”da dediğimiz helgin, bakraç, bakır tava, tepsi gibi ev eşyalarını müzik aleti olarak kullanır ve müziklerini de söyleyerek oynarlar. Kadın oyunları sözlü müziğe dayanır.

Düğünlerde düğün sahibi çalgı olarak çengi tutmuşsa, kadınlar çenginin çaldığı genellikle def ya da zilli def ile oynar, çengi olarak gelen kadın da müziğini ve oyunun sözlerini söylemektedir.

Son zamanlarda, önce bağlama, keman, cümbüş, zilli maşa gibi adına ince saz dediğimiz müzik aletleri, daha sonra ise org kadın oyunlarına müzik aleti olarak hakim olmuştur.

 ERKEK OYUNLARINDA ÇALGILAR

Balıkesir İlinde erkek Yörük kaşık oyunlarında, açık alanlarda davul ve zurna, kapalı alanlarda ince saz dediğimiz bağlama, keman, cümbüş, def, zilli maşa ve darbuka gibi çalgılar kullanılır.

Yörük oyunlarının dışındaki diğer bölgelerin açık oyun alanlarında klarnet, davul, trompet ve trampet (son zamanlarda darbuka), kapalı oyun alanlarında ise ince saz dediğimiz bağlama, keman, cümbüş, darbuka ve def gibi müzik aletleri kullanılır.

BALIKESİR YÖRESİNDE GÜNÜMÜZDE OYNANAN BAŞLICA HALK OYUNLARININ İSİMLERİ

          İlimizde halk oyunları repertuarına giren ve halk oyunları ekipleri tarafından oynanan başlıca “Balıkesir Yöresi” halk oyunu isimleri şunlardır:

İLİMİZ MERKEZ VE ÇEVRE İLÇELERİNDE OYNANAN BAŞLICA OYUNLAR

Necatibey İlk öğretmen Okulu ekibi 1974Harmandalı, Toplu Güvende, İkili Güvende, Bengi, Karşılama, Cuma Efe, Bağyüzü’nün Çamları, Ağır Hava, Sarhoş Havası, Doğru Hava, Kemeraltı, Doğanlar Zeybeği, Kocabaş Zeybeği, Kayalar Zeybeği, Savaştepe Zeybeği, Kız Bayıltan Zeybeği, İsmailli, Tek Hava, Nacakçı Zeybeği, Baydan Nazmiye, Karyolamın Demiri, Mendili Oyaladım (Nina Nina), Mende, Sarı Karınca, Ninna, Şıngır, Entarisi Damgalı, Al Geydim Alsın Diye, Demirciler, Bağlarım, Haydi Güzelim, Al Basmadan Donum Var, İnce Memed, Asmaların Filizi, Eşmem Ben, Koca Oyun, Şükriyem, Gürgenin Dalları, Lambada Şişesiz Yanmaz mı…gibi

İLİMİZİN MARMARA BÖLGESİNDE OYNANAN BAŞLICA OYUNLAR

Debboy Önünde Diken, Şıngır, Karşılıklı Oyun, Dörtlü Oyun, Yeşil Dağlar, Çay Benim Çeşme Benim, Dere boyu Düz Gider, Vişne Dalı Eğilmiş, Bandırma Karşılaması, Bandırmalı Güzelim…gibi

İLİMİZİN KÖRFEZ BÖLGESİNDE OYNANAN BAŞLICA OYUNLAR

Alay Havası, İsmailli, Kaba Güvende, Edremit Güvende, Yandım Ayşe, Sabah Güvende, Çakır Ayşe, Tabancalı, Tek Hava, Eski Kozak Zeybeği, Sebai Güvende, Kozak Dağının Çamları, Karyolamın Demiri… Gibi

İLİMİZDE OYNANAN BAŞLICA KAŞIK OYUNLARI

Akpınar, Hatçam, Azime, Durnalar, Tüllek (İğde Dalı), Aşağı Yoldan, Tünleme, Suda Balık Oynuyor, Sarnıçlı, Oğlanın Adı Hakkı, Aman Gül Yârim, A Gız Sini Geliyor, Kırmızı, Yörük Dağı, Akdağ Yaylası, Filiz Boylu Yârim, İloğlu, Gürgenden Ut Yaparım, Onyedili Fadimem, Dursunbey Köy Havası, Sındırgı Oyun Havası, Sekme, Kayalcanın Taşları, Yörük Ali, Şerifem, Köroğlu, Aldı Dereleri, Koybatın Dereleri, Yılanı Yılanı (Kırık Hava), Koca Kuş, Koca Ceviz, Dada Zeybeği, Evleri Var Üst Başta, Şakir Efe, Bigadiç Karşılaması, Çember, Kiremit Bacaları, Alaçamın Bayırı, Cezayir, Kara Köyün Armudu, Kaş Kara Kirpik İnce, Ağır Hava, Serenler, Semiyemin Mantosu, Dönme, Trenin Önüne, Akçay Başında, Alıda Verin Barutumu Saçmamı, Selendi, İslamoğlu, Ördek Suya Dalda Gel… gibi

1930’lardan günümüze kadar kurulan köy ve okul ekipleri, pek çok ildeki ekiplerin aksine, gerek oyun gerekse kostüm açısından “geleneksellikten” kopmayarak halk oyunlarını icra etmişlerdir. Bu husus, Balıkesir yöresi ekiplerinin temel bir özelliği haline gelmiştir. Ancak son dönemlerde 2000 (iki bin)li yılların ortalarından başlayarak geleneksellikten yavaş yavaş taviz verilme tehdidiyle karşı karşıyayız.

KADINLARIN OYNADIKLARI BAŞLICA OYUN ADLARI

 KAŞIK OYUNLARI:

Akpınar, Hatçam, Azime, Durnalar, Tüllek(İğde Dalı), Aşağı Yoldan, Tünleme, Suda Balık Oynuyor, Yörük Dağı, Oğlanın Adı Hakkı, Dursunbey Köy Havası, Sındırgı Oyun Havası, Aman Gül Yarim, A Gız Sini Geliyor, Sarnıçlı, Kırmızı, Akdağ Yaylası, Filiz Boylu Yarim, İloğlu, Gürgenden Ut Yaparım, Onyedili Fadimem, Kara Köyün Armudu, Kaş Kara Kirpik İnce, Serenler, Semiyemin Mantosu, Dönme, Trenin Önüne, Akçay Başında, Ördek Suya Dalda Gel, Şıngır, Zerdali Dalı, Yaşarım, Koca Ceviz gibi.

 

Yöremizin kaşık oyunları sert tavıra sahiptir; genelde 9/8’lik ölçüye sahip olup ova oyunlarına göre daha hızlı ritimlidir. Tünlemeler, kol savurmalar, sekmeler, sert çökmeler, diz ve topukları yere vurmalar yöremizin kaşık oyunlarının belirgin özellikleri olup oyunlar genellikle karşılıklı oynanır ve karşılıklı geçişler üzerine kuruludur. Kaşık oyunlarında kolların şekli baş hizasında dike yakındır ve genelde sağ ayakla başlar. Kaşık oyunlarının kendine özgü naraları vardır: Hop de, Atti gibi. Oyunlar sözleri eşliğiyle oynanır. Bazı oyunların veya figürlerin opposite oynandığı görülür.

KAŞIKSIZ OYUNLAR:

Baydan Nazmiye, karyolamın demiri, mendili oyaladım, (Nina Nina), Sarı Karınca, Lambada Şişesiz Yanmazmı, Cuma Efe, Entarisi Damgalı, Kayalar (Oğlan Havası), Ninna, Al Geydim Alsın Diye, Bağlarım, Haydi Güzelim, Al Basmadan Donum Var, Demirciler, Eşmem Ben, İnce Memed, Asmaların Filizi, Koca Oyun, Mende, Şıngır, Şükriyem, Gürgenin Dalları, Debboy Önünde Diken, Karşılıklı Oyun, Dörtlü Oyun, Yeşil Dağlar, Çay Benim Çeşme Benim, Dereboyu Düz Gider, Vişne Dalı Eğilmiş, Bandırmalı Güzelim, Kozak Dağının Çamları gibi.

Kaşık oyunları dışındaki yöre oyunlarımız; genelde zeybek tavırlı, adımlı veya sekmeli oyunlar olup, genelde 9/8’lik veya 9/4’lük ölçüye sahiptir. Oyunlar çember formunda veya karşılıklı oynanır. Oyun esnasında çember formundan karşılıklı forma geçişler görülebilir. Oyunlarda sağa sola salınmalar, kıvrak dönüşler, çökmeler, şaplak vurmalar ve kol hareketleri vardır. Bazı oyunlar veya figürler; erkek oyunlarına özenti hissi uyandırır. Oyunlar sözleri eşliğinde oynanır ve birçok oyun sözünde “nina nina” tarzındaki söz kalıplarının kullanımı dikkati çeker. Oyunlarda kolların şekli baş hizasında dike yakındır. Ancak bazı köylerde kollar yanlara açılarak omuz hizasında kırılır. Bazı oyunların veya figürlerin opposite oynandığı görülür. Bazı oyunlar sağ, bazı oyunlar sol ayakla başlar.

Yöremizin farklı tavırda kadın oyunlarına sahip olması, ilimizin kültürel zenginliğini gösterir. Bir ilde farklı tavırlı oyunların bulunması, Türkiye’de nadir rastlanan bir durumdur.

İLİMİZDE OYNANAN ZEYBEK ADIMLI OYNANAN BAŞLICA OYUNLAR

Harmandalı, Toplu Güvende, İkili Güvende, Bengi, Karşılama, Bağ Yüzünün Çamları, Ağır Hava, Sarhoş Havası, Yandım Ayşe, Kemeraltı, Doğanlar Zeybeği, Balya Ağır Hava, Doğru Hava, Bandırma Karşılaması, Savaştepe Zeybeği, Nacakçı Zeybeği, Alay Havası, İsmailli, Kaba Güvende, Edremit Güvende, Sabah Güvende, Çakır Ayşe, Tabancalı, Tek Hava, Kız Bayıltan Zeybeği, Eski Kozak Zeybeği, Sebai Güvende; Sekme, Kayalcanın Taşları, Yörük Ali, Şerifem, Köroğlu, Aldı Dereleri, Koybatın Dereleri, Yılanı Yılanı (Kırık Hava), Koca Kuş, Koca Ceviz, Dada Zeybeği, Evleri Var Üst Başta, Şakir Efe, Aşağı Yoldan, Akpınar, Bigadiç Karşılaması, Çember, gibi…

ÇALIŞMALAR

Balıkesir yöresi oyunlarıyla Türkiye’nin en önemli halk kültürü merkezlerinden birisidir. Kırsalda Yöre insanı, oyunlarına ve halk kültürüne oldukça düşkündür. Şehirde yaşayan halkı da genel olarak oyunlara ilgi duyar ve gösterileri takip eder. Yöreye ilgi duyan halk kültürü araştırmacıları oldukça fazladır. Bugüne kadar Balıkesir’de yapılan oyun araştırmalarının ve ekip kurma çalışmalarının hepsi gönüllülük esasıyla yapılmıştır. Ne yazık ki, halk oyunları, yerel kurumların öncelik sıralamasında hep alt sıralarda kalmış, sahip çıkma açısından yerel kurumlardan istenilen ilgiyi görememiştir ve yeteri kadar önemsenmemiştir.

OYUN DERLEME ÇALIŞMALARI

Balıkesir’de halk oyunları araştırmaları 1930’lu yıllarda başlamıştır. 1930’lu yıllardan itibaren Balıkesir’in temsilinde “Pamukçu” kasabası oyunları ön plana çıkmıştır. (Pamukçu oyunlarının ünü, diğer ilçelere yönelmeyi bir hayli geciktirmiştir.) 1960’lı yıllarda “Türkali köyü” oyunları ve Dursunbey “İsmailler köyü” oyunları derlenmiştir. 1970’li yıllarda Milliyet Gazetesi Halk Oyunları Yarışması vasıtasıyla Dursunbey, Sındırgı, Bigadiç ve Susurluk köylerinden Yörük kadın oyunları derlenerek, bu oyunlar okul ekiplerince oynanmaya başlanmıştır. Yine bu dönemde Balya-Kayalar ve Doğanlar köyünden, Savaştepe Kongurca köyünden erkek oyunu repertuara girmiştir. 1980’li yıllarda başlayan Milli Eğitim Bakanlığı’nın düzenlediği yarışmalar vasıtasıyla Sındırgı, Bigadiç, Susurluk ve Balya köylerinden yeni kadın oyunları repertuara girmiştir. 1990’lı yıllarda Merkez, Savaştepe ve İvrindi’den kadın ve erkek oyunları derlenmiştir. Bu dönemde, bir gurup gönüllü tarafından Balıkesir oyun repertuarını tanıtıcı video ve kaset kaydı yapılmıştır. 2000’li yıllarda alan araştırmaları yoğunlaşmış ve çeşitli araştırmacılar tarafından çeşitli ilçelerden oyunlar derlenmiştir. 2000’li yıllarda Balıkesir’in Körfez bölgesinden ve Gönen yöresinden oyunlar repertuara katılmıştır.

2005 yılında Karesi Televizyonunda hazırlayıp sunduğum “DOĞRUCA” adlı televizyon programında “İlçelerimizin Kültürel Yapısı” çalışmasıyla, 2007 yılında yapılan “I. Mahalli Halk Oyunları Yarışması”yla ve 2010 yılında yapılan “Balıkesir Yöresel Halk Oyunları Şöleni” ile Balıkesir Yöresi oyunlarının birçoğu kayıt altına alınmıştır.

Balıkesir’de yapılan derlemeler toplu bir şekilde yazılı kaynağa aktarılamamıştır. Bu yazı, bunun için bir başlangıçtır. Balıkesir oyunlarıyla ilgili olarak; kitaplarda, il yıllıklarında veya ansiklopedilerde çok kısıtlı ve dağınık bilgi vardır. 1950 yılı öncesinde yayınlanmış Balıkesir halk kültürü ve türküleriyle ilgili birkaç kitap bulunmaktadır. Yine Balıkesir dışı kaynaklı birkaç kitapta bazı oyunların notalarına rastlanmaktadır (Ruhi Su, Salih Turhan, TRT Repertuarı gibi). TRT ve HAGEM’in video kayıtları vardır.

Halk oyunları açısından önemli bir husus, video kayıtlarıdır. Derleme kayıtlarının ve yarışma kayıtlarının arşivlenerek kaybolmadan gelecek kuşaklara bırakılması gerekmektedir. Zira yapılanlar birkaç yıl içerisinde unutulmaktadır. Hatta derlenen oyunlardan bazıları unutulmuş veya unutulmaya yüz tutmuştur. 2000li yıllarla birlikte teknoloji, oyunları kayıt altına almayı daha da kolaylaştırmıştır. Yöre insanının kendisi bile oyunlarını kayda alabilmektedir. Ancak kayıt altına alınan bu bilgiler bir yerlerde toplanıp yayına dönüştürülerek kültür gönüllülerinin ve gelecek kuşakların hizmetine sunulabilir.

 

Yorumlar

yorum