BALIKESİR  YÖRESEL HALK OYUNLARI GİYSİLERİ (3.BÖLÜM)

 İkinci ölümde Balıkesir yöresi kıyafetleri Merkez (Ova) Kadın Giysileri ni anlatmıştık. Bu bölümde  Yörük  Giysileri ve Türkmen-Tahtacı Giysileri ile devam ediyoruz. Yörük Giysileri: Yörük Kadın Giysisi: Bu giysilere yaygın olarak, Dursunbey, Kepsut, Bigadiç, Sındırgı ilçelerinde rastlanmaktadır. Giysi; al bez, alın bezi, tepelik, gömlek, göğüslük, üç etek, cepken, kuşak, önlük, golan, çorap ve ayakkabıdan oluşmaktadır.   […]

BALIKESİR  YÖRESEL HALK OYUNLARI GİYSİLERİ (3.BÖLÜM)

 İkinci ölümde Balıkesir yöresi kıyafetleri Merkez (Ova) Kadın Giysileri ni anlatmıştık. Bu bölümde  Yörük  Giysileri ve Türkmen-Tahtacı Giysileri ile devam ediyoruz.

Yörük Giysileri:

Yörük Kadın Giysisi:

Bu giysilere yaygın olarak, Dursunbey, Kepsut, Bigadiç, Sındırgı ilçelerinde rastlanmaktadır. Giysi; al bez, alın bezi, tepelik, gömlek, göğüslük, üç etek, cepken, kuşak, önlük, golan, çorap ve ayakkabıdan oluşmaktadır.

 

Başa Giyilenler:

Al Bez: İpekli ya da saten kumaştan olup, arkaya gelecek kısmı pul ve boncuklarla motiflendirilmiştir. Kenarları yeşil şeritli, boncuk, pul ve karanfillerle oyalanmıştır.

Alın Bezi: Yörüklerde daha çok siyah renk hakimdir. Kenarları boncuk ve pullarla işlenmiştir.

Tepelik: Al bezin altına konulan, ön kısmı mangırlarla, boncuklarla süslenmiş olup, gümüştendir.

Vücuda Giyilenler :

Gömlek/ Göynek/ Köynek: Kadın gömleklerinin boyu ayak bileklerine kadar uzundur. Pamuklu keten veya maroken (Amerikan bezi) den dikilir. Bazı dağ köylerinde (Sındırgı İlçesi, Aktaş, Kertil, Sinandere) diz altındadır. Ön ve arka beden bütün kesilir. Yaka giyileceği zaman açılır.

Göğüslük: Basma veya pazen cinsi kumaşlardan dikilir. Gömleğin göğsü açık olduğu için göğsü kapatmak, soğuktan korunmak amacıyla kullanılır. İçi düz renkli pamuklu kumaşla astarlanır.

Üç Etek: Gömleğin üzerine giyilen, kutnu, telli, altıparmak, atlas benzeri kumaşlardan dikilen, yakası yuvarlak kesimli olan, ön kenarları, etekleri ve kol ağızları sutaşları ile süslenmiş bir giysidir.

Cepken: Yörede fermene, delme gibi isimler alan cepken, üç etek üzerine giyilir. Kollu ve bele kadar olan bu giysi kadife kumaştan yapılır. Sim ve sarma ile motiflendirilmiştir.

Kuşak/Şal Kuşak/Dongurdaklı Kuşak/Arkalaç: Üç eteğin üzerine bağlanan yöresel dokumadır. Şal kuşak ve dongurdaklı (püsküllü ) olmak üzere iki çeşittir. Kare şeklinde olup üçgen katlanarak bağlanır. Arkada, üçgen uçlara dokumanın ipinden boncuk ve pullarla hazırlanan dongurdakları püsküller takılarak süslenir.

Önlük: Çubuklu veya siyah dokumadan üzerine motifler işlenerek dokunur, yanlarına pon pon ve püskül, etek uçlarına saçaklar takılır.

Golan/Çalpara/Örme: Yün ipliklerle iki parmak kalınlığında yaklaşık iki metre uzunluğunda, uçları dongurdaklı da olabilen bu ip, dongurdaklı uçları arkalaç’ın (arkalıç) üzerinde sallanacak şekilde önlük üzerinde de bele dolanarak arkada düğümlenir.

 

Ayağa Giyilenler :

Çorap: Genellikle beyaz yünden nakışlı çoraplar giyilir.

Ayakkabı: Çarık, işlemeli kundura ya da göğe bakan giyilir.

 

Aksesuarlar:

Kemer: Her iki ucunda gümüş tokalar bulunan bu kemer, yaklaşık 10 cm genişliğindedir. İşlemeli, ya da düz beze takılarak bele bağlanır.

Gerdanlık: Kıstı denilen üçlü takımın kenarlarından altıntoplar sarkmaktadır. Kıstı altından, yarım ay şeklinde ve tam boyna göredir. Kıstı kelimesi, kısmak kökünden gelen bir kelimedir. Boyuna takılması ile boğazdan kısılarak tasarruf edilmiş serveti simgelemektedir. Maddi durumu iyi olmayanlar ise çitlembik ağacından yapılan kolyeler kullanırlar.

Yanbaş Boncuğu/Yan Boncuk: Eskiden gümüş yapılırken günümüzde başlık veya şakağın yanından sallandırılan küçük mavi ve kırmızı boncuklarla hazırlanmaktadır. Zülüfler bu boncukların aralarından çıkarılır.

Bilezik: Gümüş, bakır, pirinçten, kendinden nakışlı, altları açık, üstleri taşlıdır. Maddi durumu iyi olmayanlar çitlembik ağacından değişik formlarda hazırlanan bilezikleri kullanırlar.

 

Yörük Erkek Giysisi:

Bu giysilere yaygın olarak Kepsut, Dursunbey, Sındırgı ve Bigadiç’te rastlanmaktadır. Bu giysiler takke, fes, fanila, ak göynek/mintan, paça don, dizlik, cepken, kuşak, çorap ve çarık’dan oluşmaktadır.

 

Başa Giyilenler:

Fes: Başa beyaz ve kahverengi keçeden yapılan fes giyilir.

Poşu: Üzerine renkli çubuklu veya siyah poşu sarılarak sol taraftan arkadan sarkıtılır.

 

Vücuda Giyilenler:

Ak Göynek/Mintan: Önceleri dokumadan daha sonraları pamuklu kumaşlardan dikilmeye başlayan gömleğin omuzları dikişsizdir. Yakası “O” kesimli olan gömleğin kolları kol yeri oyulmadan bedene dikilir. Boyun kısmına 2 cm. genişliğinde yaka dikilir. Önü boydan boya açık, düğme ile kapatıldığı gibi göğüs altına kadar açık, tek düğme ile kapatılanları da vardır.

Zubun /Entere: Gömleğin üzerine giyilir. İlbade, altıparmak vb. kumaşlardan dikilen Entere’nin (entari) boyu bele, kol boyu ise bileğe kadar uzundur ve uçları manşetlidir. Yakası gömlek yakası gibi, önü açık ve patlıdır. Genellikle siyah ve beyaz düğmeler kullanılır. İçi tek renk kumaşla astarlanır.

Şalvar: Paça don, dizlik, çakşır, kısa don gibi isimler alır. 2-3 metre ek parça ile bolluk verilip zenginleştirilen şalvar 5-7 metre dokumadan hazırlanır. Boyu dize kadar olanına “diz çakşırı, bileğe kadar olanına da “uzun çakşır” denir. Ağın bolluğu da diz hizasındadır.

Yelek/ Delme/Cepken: Genellikle yeşil renkli veya çubuklu ipekli dokumadan dikilen yeleğin boyu Entere’den kısadır. Kolsuz içi astarlı olan bu giysilerin kollu ve kolsuz iki tipi kullanılır. Önü açıktır, bel kısmındaki bir düğme ile kapatılır. Yaka etek ve kol kenarları işlenir ya da hazır harçla süslenir. Önde iki cep vardır. Bu ceplere köstekli saat konur.

Kuşak: Dikdörtgen şeklinde olan, yün veya pamuklu 2-6 metre uzunluğunda çubuklu veya kareli dokunan kuşaklar bele sarılır.

Çorap: Beyaz yünden diz altına kadar çekilen ajurlu çoraplar giyilir. Uçlarına “kozalak” adı verilen, püskül takılan, kırmızı, yeşil, mavi ve beyaz renklerle örülen bağlarla diz altında bağlanır.

Ayakkabı: Ayağa çarık yada tulumbacı ayakkabısı giyilir.

 

 

Aksesuarlar:

İşlemeli Mendil: Kuşak arasına sokularak kullanılan bu işlemeli mendillerin uçları genellikle aşağı sarkıktır.

Tahta Kaşıklar: Oyun oynarken kullanılan bu kaşıklar, genellikle kısa saplı ve ucu püsküllüdür.

 

 

Türkmen-Tahtacı Giysileri:

 

Türkmen-Tahtacı Kadın Giysisi:

Bu giysi türüne Türkmen köylerinde rastlanmaktadır. Aşağıda yazacağımız giysi, Balıkesir Savaştepe Kongurca köyünde giyilen tahtacı giysisidir. Diğer Türkmen- tahtacı köylerinde de yüzde seksen genel parçaları aynı olmasına karşın değişik parçalarında olabildiği gözlenmektedir.

 

Başa Giyilenler:
Terlik: İpekli kumaştan yapılır. Ön kısımları sahte altın ve bakır paralarla süslenir. Durumu iyi olanlar gerçek altında kullanabilir.

Yaşmak: Beyaz renkte olur, isteyen dörtkenarını, isteyen iki kenarını oyalar. Terliğin üzerine bağlanır.
Alınlık (Arınlık): İpekli kumaştan yapılır, yeşil ve al renklidir. Kalın kurdele şeklinde birbirine dikilerek, terlikteki paralar görünecek, ilmek kısmı sağ tarafa gelecek şekilde alına bağlanır.

İlmeçer: yaşmağın üzerine bağlanır. Değre’lik kumaş parçasından yapılır. Üzerine pullar ya da bakır paralar bağlandığında yanaklardan sarkacak şekilde dikilir. Çenenin altından geçirilerek şakaklara gelecek uzunlukta olur. Şakaklara gelen kısımlara gümüş kanca dikilir ve yaşmağa kancalarla tutturulur. Ayrıca uç kısımlarına ip ya da kordon dikilerek düşmemesi için tepeye bağlanır.

Tomaka: Gümüş zincir pul ve kancalarla takı olarak düzenlenip yaşmak ve ilmeçerin üzerine takılan bir parçadır.

Kulak: 4-5 cm genişliğinde yapılan al ve yeşil renkli ipekli kumaşlar bir bir ucuna eklenerek yaklaşık 2 m uzunluğunda olur. Bu parçalar madeni pul yada giysi parçacıklarından kesilerek süslenebildiği gibi boncuklarla da süsü zenginleştirilebilir. Orta yerinden alına takılan kulak kalça üzerine gelecek kadar arkaya uzatılır.
VücudaGiyilenler:
Göynek: Önceleri dokumadan yapılırdı. Son zamanlarda ketenden ve ipekli kumaştan yapılır. Beyaz renktedir. Yakasız ve göğsü açıktır. Eteğin yan kısımları pul ve boncuklarla işlenir. İsteyenler arka kısmını da işleyebilirler. Göyneğin ön taraflarında iki tane ip vardır. Göyneğin ön tarafı dizin bir karış altına gelecek şekilde yukarı çekilerek iplerle bele bağlanır.
Üç Etek (Değre): Top kumaştan, İzmir keteninden dikilir. Renk, kişinin zevkine kalmıştır. Al, yeşil, mor, sarı ve beyaz gibi. Üç eteğin öndeki parçalarının iç tarafları pul ve boncuklarla süslenir. Sağ kanat üste gelecek şekilde kanatlar arkaya iç kısımları görünecek gibi bele bağlanır.

Göğüslük: Eskiden fermuar olmadığı için, kadının göğsünü kapatmak ve çocuk emziren bayanların göğüslerini sıcak tutmak amacıyla bağlanan bir giysi parçasıdır. Kumaşı ve rengi hiç önemli değildir. Parça kumaşlar bile eklenerek yapılabilir. Üst kısmından boyuna, alt kısımlarından bele bağlanır. Çocuk emzireceği zaman alttan çözülür.

Pamuklu (Hırka): Kışın giyilen bir giysidir. İçi ve dışı kullanılacak şekilde, iki ipekli kumaş arasına pamuk konularak yan ve dikey dikişlerle dikilir. Renkler genellikle al ve yeşil olur.

Örme (Kolon): Yün ya da orlon ipten yaklaşık 2-3 metre uzunluğunda, 2 cm eninde örülen bir iptir.

Önlük: Daha önceleri dokumadan yapılırdı. Şimdi ise: üç etek kumaşından, ipekli ya da basma kumaşından dikilebilir. Saten kumaştan yapılırsa pul ve boncuklarla işlenir.

Könçek (Şalvar): Satenden, top kumaştan, ipekli ya da basmadan dikilebilir. Paçaları büzmelidir. Eğer satenden dikilirse, paçalarına boncuk ve pulla işlemede yapılabilir.
Ayağa Giyilenler:

Yün çorap giyilir. Ayakkabı olarak çarık, göğe bakan ve karanfilli kundura giyilir.

 

Diğer Geleneksel Giysiler: 

Balıkesir’in özellikle doğu ilçelerindeki düğünlerde geleneksel olarak giyilen giysilerden birisi “pullu” adı verilen pembe tonun ağırlıkta olduğu, bindallı türü özel elbisedir. Kumaşı satendir ve bu elbisenin üzeri sim-sarma ve metal pullarla işlenir.

Yine Balıkesir’in doğu ilçelerinde düğünlerde kullanılan önemli unsurlardan birisi de çok eski zamanlardan beri var olduğu bilinen gelin başlarıdır. Söz konusu gelin başları oldukça özgün ve köylere göre değişebilen kültürel parçalardır. Ayrıca, söz konusu gelin başlarının farklı biçimlerine Tahtacı Türkmen kültüründe de rastlanmaktadır. Gerçi tüm etnik grupların (Alevilerin, Yörüklerin, Göçmenlerin, Manavların…) gelin başlarının mantığı aynı olmasına karşın farklı biçimlerde olduğu gözlenmektedir. Aynı etnik grupların gelin başlarında bile köy köy farklılıklara rastlanmaktadır.

Gönen ve çevresinde giyilen gerek erkek gerekse kadınlara ait geleneksel giysiler; halk kültürü araştırmacıları tarafından araştırılıp ve derlenen giysiler olmasına karşın, derleme çalışmalarının devam ettiği bilinmektedir.

Çepni köylerine özgü kadın giysisi derlenme aşamasındadır. Körfez bölgesine ait kadın giysilerin bir kısmı derlenmiş (Türkmen); bir kısmı ise (Yörük ve Manav) derlenme aşamasındadır.

 

Giysi derleme çalışmaları;

 

1930 yılında pamukçu bengi ekibi ile başlayan, Balıkesir yöresi halk oyunları ekiplerinin kullandıkları kostümlerin gelişimi şöyledir: 1960’lı yıllarda Türkali köyü kostümü, Erkek ova giysisi ve Kadın ova giysisi okul ekiplerinde sıkça kullanılmıştır. Bu durum 1975’lere kadar sürmüştür. 1970’li yıllarda araştırmaların bir sonucu olarak kadınlarda Yörük giysileri ön plana çıkmaya başlamıştır. Ekiplerde 1980’li ve 1990’ lı yıllarda Sındırgı Yörük giysisi ile Ova erkek giysisi ön plana çıkmıştır. 2004’te Yörük erkek giysisi ve Tahtacı Türkmen giysisi, 2006’dan itibaren Gönen erkek ve kadın giysisi ekiplerce kullanılmaya başlanmıştır. 2006 yılında kadın ova giysisi ekiplerce tekrar kullanılmaya başlanmıştır. 2008’ten sonra Ova erkek giysisi, yeniden düzenlenmiştir. 2009 yılından itibaren Dursunbey Yörük kadın ve erkek giysisi kullanılmaya başlanmıştır.

 

Zengin yöresel giysi kültürüne sahip Balıkesir, halk oyunları yarışmalarda ve Festivallerde çeşitli ekipler kostüm ödülü almıştır. Örneğin, Türkali köyü ekibi katıldığı çeşitli festivallerde Türkmen –tahtacı giysisiyle, 1973’te ve 1974’te Balıkesir Necatibey Öğretmen Okulu Kadın Yörük giysisiyle, 2000 yılında Kızılçukur Köyü Erkek Yörük giysisiyle “giysi özel ödülü” almıştır.

 

Yapılan giysi çalışmalara bakarsak;

 

1974 yılında Türkan Mersinlioğlu’nun oyunlar ve giysiler üzerine çalışması yayınlanmıştır. 1999 yılında Milli Eğitim Bakanlığı yöre ekiplerince kullanılan giysilerin tanıtımını (tüm illerin olduğu) içeren bir kitap yayınlamıştır. 2000 yılında Kültür Bakanlığı tarafından “Balıkesir İli Halkoyunları Giysileri Teknik Çizimleri” adlı kitap yayınlanmıştır. 2008 yılında Valilik tarafından yöresel giysi çalışması yapılmıştır.  2009 yılında Oğuz Kaplan ve Rafet Topalak tarafından yörede kabul görmüş “Balıkesir Yöresi halk oyunları Giysi defilesi” yapılmıştır. Yöre ekiplerinin, başka çalışma yapılmadan, bu çalışmalar ışığında, oyunların tavırlarını ve etnoğrafik özelliklerini dikkate alarak kostüm giymeye özen göstermelerinde büyük yarar olduğunu söylemek sanıyorum yanlış olmaz.

Yorumlar

yorum